عمر الصوفى ( متوفى 376 / 986 ) نصير الدين طوسى ، محمود شاه خلجى « 1 » فعاليت داشتند و ميرزا الغ بيك افرادى چون جمشيد غياث الدين كاشى ، قاضىزاده رومى و على بن محمد قوشچى را به كار گماشت . در زمينه علوم اتكاء به سنت و اعمال جاافتاده كاملا رواج داشت . ازاينرو شاردن از ابقا نظريات اصلى صوفى درباره نقشه ستارگان و نيز برغم شناخت ساير ابزار و وسايل ، از شهرت و رواج عمومى اسطرلاب صحبت مىراند ، او به فهرست منجمان و رياضىدانان كتاب خود افرادى چون مأمون ، كندى ، فارسى و عمر خيام و ابو الوفا در جبر ، فارابى در موسيقى و طب ، و يك نفر « آريايى » ( شايد ابن هيثم ) در ديد و بينايى و ابو الفدا در جغرافيا را مىافزايد . در اسلام مثل علوم چهارگانه قرون وسطاى مسيحيت ، هندسه اقليدسى صاحب سنتى شده بود كه در آن خط مستقيم براى پديده‌هايى چون ديد و بينائى ، علم تعيين وقت و پرسپكتيو به كار مىرفت و حال آنكه در پيوند بين رياضى و موسيقى از تعدادى نسبت استفاده مىكردند . شاردن درباره كتابخانه‌هاى آنها مطالبى مىآورد و مىگويد كه شمار كتابهاى آنها بيش‌از چهارصد جلد نيست و آنها را با تعداد زياد كتب كتابخانه‌هاى اروپائى مقايسه مىكند « 2 » ، و مىگويد كتابخانه‌هايى هستند كه بيشتر به كتب كهن اتكاء دارند و كتابهاى جديد و اكتشافات تازه‌اى ارائه نمىدهند . شاردن در اصفهان با پيشواى فرقه كاپوسن هم‌منزل مىشود و اطلاعاتى راجع‌به اسطرلاب از معروفترين سازنده آن محمد امين بدست مىآورد كه با دو اسطرلاب سال 1086 / 6 - 1675 و 1097 / 6 - 1685 شهرتى درخور يافته بود . شاردن مىگويد كه وى فرزند ملاحسن على منجم نام‌آور است ولى فرزند ديگر وى خليل محمد بود كه به سبب ساختن نوزده اسطرلاب پيشرفته به شهرت رسيده بود « 3 » ، پيشواى كاپوسن‌ها پىير رافائل دومان ( ژاك دوترتر ) بود كه در معيت تاورنيه وارد اصفهان شد و به تونو و شاردن كمكهاى شايانى كرد « 4 » . او نظريه اسطرلاب ايران را با نظريه ژان استوفلرن ( Jean Stoefflerin ) كه كتاب او با عنوان Elucidatio Fabricae Ususque astrolabii ، در سال 1513 م . منتشر شد ، و رگيو مونتانوس ( Regio montanus ) مقايسه مىكند و شباهتهاى آنها را درمىآورد ؛ به گزارش شاردن ، اسطرلاب نوع ايرانى بهتر و دقيق‌تر و به لحاظ هندسى منظم‌تر است . دومان كه رياضىدان برجسته بود از شاه عباس دوم و شاه سليمان عنايت و حمايتى خاص ديد . نخستين ميسيون اصفهان در سال 3 - 1602 م . از آن اگوستينىها بود و آخرين فرقه كاتوليكى كه در اصفهان مستقر شد در سال 1653 م . فرقه ژزوئيت بود . نفوذ همزمان

--> ( 1 ) - شارح ( حدود 852 / 9 - 1448 ) جدولهاى نجومى ( زيج ايلخانى ) طوسى ( او فىالواقع نويسنده نبود بلكه كتاب به دو تقديم شده است : نگاه كنيد به PL ، جلد 2 ، بخش 1 ، ص 74 ، يادداشت 4 ( ويراستار ) . نگاه كنيد به : گريوز ، Astronomica . ( 2 ) - شاردن ، جلد 4 ، ص 220 . ( 3 ) - ماير ، Islamic Astrolabists ، صص 7 - 54 . ( 4 ) - شاردن ، جلد 8 ، ص 109 .